به نام خدا
در بخشی از خطبه ۹۰ نهج البلاغه امیرالمؤمنین امام علی علیهالسلام میفرمایند:
بدانید که یقینا کسی که به خودش کمک نکند، و پند دهنده و هشدار دهندهی خودش نباشد، پند و هشدار دیگران او را سود ندهد ....
اما شرح مختصر این بخش از فرمایش مولا امیر المؤمنین علیه السلام برای جلسات نوجوانان:
برای اینکه این کلام عمیق امام علی (ع) برای یک نوجوان قابل درک و ملموس باشد، باید آن را از فضای «کلمات سنگین» خارج کنیم و به دنیای امروز و تجربیات روزمره آنها نزدیک کنیم.
در اینجا دو نوع شرح برای شما آماده کردهام:
۱. شرح اخلاقی (مناسب برای خودشناسی و رشد فردی)
این بخش روی مفهوم «خودآگاهی» و «مسئولیتپذیری» تمرکز دارد.
امام (ع) میخواهند یک حقیقت بزرگ را به ما یاد بدهند: «کلید تغییر، در دست خودت است، نه در دست دیگران.»
خیلی وقتها فکر میکنیم اگر یک معلم خوب داشته باشیم، یا دوستان خوبی پیدا کنیم، یا پدر و مادرمان زیاد نصیحت کنند، حتماً آدم بهتری میشویم. اما امام میفرمایند اینطور نیست! اگر تو از درون تصمیم نگیری که تغییر کنی، تمام حرفهای دنیا هم مثل شن در گوشت میپیچد و به قلبت نمیرسد.
«پند دادن به خود»، یعنی داشتن یک وجدان بیدار. یعنی همان صدای درونی که وقتی داری کاری انجام میدهی (مثلاً میخواهی به کسی بیاحترامی کنی یا در امانتداری کوتاهی کنی)، به تو میگوید: «ایست! این کار در شأن تو نیست، تو بهتر از این هستی.»
اگر این صدای درونی را خاموش کنی، دیگر هیچ نصیحت خارجی نمیتواند تو را از مسیر درست بازگرداند.
۲. شرح مثالدار (مناسب برای درک سریع نوجوانان)
برای اینکه نوجوان بفهمد منظور از «کسی که به خودش کمک نکند»، میتوان از این دو مثال استفاده کرد:
مثال اول: بازی کامپیوتری
تصور کن داری یک بازی خیلی سخت انجام میدهی. تمام دوستانت و حتی راهنمای بازی به تو میگویند: «برای برنده شدن باید از این مسیر بروی و این مهارت را یاد بگیری.» اما تو اصلاً نمیخواهی گوش بدهی و فقط با همان روش غلط و قدیمی بازی میکنی.
هر چقدر هم که آنها به تو بگویند، تا وقتی که خودت تصمیم نگیری «روش بازیات را عوض کنی» و «تمرین کنی»، هیچکس نمیتواند باعث برنده شدنت شود. در واقع، تو باید خودت با خودت بجنگی تا برنده شوی.
مثال دوم: ورزش و سلامتی
فرض کن میخواهی ورزشکار شوی. بهترین مربی دنیا را هم که بیاوری، اگر خودت در تمرینات تنبلی کنی، اگر خودت تصمیم نگیری که ساعت خوابت را تنظیم کنی یا غذای ناسالم نخوری، مربی با تمام دانشش نمیتواند تو را قهرمان کند. مربی فقط «راه» را نشان میدهد، اما «راه رفتن» بر عهده خود توست.
خلاصه برای یادگیری (نکته طلایی):
«نصیحت دیگران، فقط یک نقشه است؛ اما راه رفتن در آن نقشه، فقط با ارادهی خودت ممکن است.»
و یک شرح کوتاه دیگر:
امام علی علیهالسلام در این خطبه میخواهند به ما یادآوری کنند:
اگر انسان خودش نخواهد درست شود، هیچکس نمیتواند او را اصلاح کند.
به زبان ساده:
- آدم باید اول از درون خودش بیدار شود.
- باید خودش اشتباهاتش را ببیند.
- خودش به خودش تذکر بدهد که چه کاری خوب است و چه کاری بد.
- اگر این آمادگی درون انسان نباشد، نصیحت دیگران اثر زیادی ندارد.
مثلا:
اگر کسی بداند کاری که میکند غلط است، ولی نخواهد قبول کند و تغییر کند، حتی بهترین نصیحتها هم فایده چندانی برایش ندارد. اما وقتی خودِ آدم دنبال رشد و اصلاح باشد، یک حرف کوچک هم میتواند او را متحول کند.
پیام اصلی این سخن:
- اصلاح از خود انسان شروع میشود.
- وجدان بیدار و خودآگاهی خیلی مهم است.
- کسی که خودش دشمنِ غفلتش نباشد، نصیحت دیگران را هم از دست میدهد.
یک برداشت خیلی کوتاه:
«تا انسان خودش نخواهد، هدایت و نصیحت دیگران در او اثر واقعی نمیگذارد.»